Seksuele grensoverschrijding

‘Dat wat er niet mag zijn, aan het licht brengen’ 

Tom Lormans interviewt Rikko Voorberg over de MeToo-discussie.

Dit interview is met toestemming overgenomen uit
Handelingen. Tijdschrift voor praktische theologie en religiewetenschap. 2018, nummer 3. Thema: #MeToo

Meer informatie over (dit nummer van) Handelingen en bestellen/abonneren.

 

Hij kwam een aantal keer in het nieuws door zijn spraakmakende acties op het raakvlak van theologie en maatschappij, zoals een Facebook-actie voor de menselijke behandeling van een veroordeelde pedoseksueel, het herdenken van omgekomen vluchtelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog en het opzetten van een actie tegen de anti-islambeweging Pegida.
Rikko Voorberg is theoloog, theatermaker, schrijver en columnist. Toen de taal van de theologie op een zeker moment ophield, vond hij zijn plek in de kunstwereld. Van daaruit denkt hij na over onze samenleving en prikkelt anderen menigmaal om na te denken over wat er om ons heen gebeurt. Handelingen sprak hem over de nog altijd actuele MeToo-discussie.

 

De MeToo-discussie speelt gelukkig nog altijd een grote rol. Hoe zou deze discussie volgens jou theologisch
geduid kunnen worden?

Er zitten een heleboel elementen in de discussie. Een van de interessantste thema’s is dat het als een solidariteitscampagne gestart is en niet als een shame campaign. Het letterlijke ‘ik ook’ is theologisch essentieel als je het hebt over schuld en boete. Het gaat niet over een ‘jij ook’ of een ‘jij hebt’ of een ‘you did it’.

In dit geval is er natuurlijk geen sprake van schuld en boete bij degenen die zich uitspreken in #MeToo, maar van lijden. Daarin zeggen: ‘Jij bent niet de enige die zo heeft geleden hieronder, dat ben ik ook, en ik weiger me daar nog langer voor te schamen’, is zo, zo diep christelijk. Eigenlijk zegt Jezus bij alles wat de mens overkomt: ‘Me too.’ Niet dat dat iets oplost, maar het maakt het wel anders. En dat vind ik heel krachtig aan de campagne.

 

Hoe zouden wij als geestelijk verzorgers, kerkelijk werkers en dominees een goede ondersteunende rol hierin kunnen bieden?

Eén is volgens mij: door de norm van vergeving die we allemaal voelen meer te verzachten. Die zit zo in het kerkelijk geweten ingebakken van ‘ja dat moet toch’. Dat geweten zou afgeremd kunnen worden, omdat het zomaar te hard of te vroeg kan zijn.

En twee is wat wij in onze opleiding meekregen, waar ik nog steeds heel dankbaar voor ben: het aanleren van ‘aanvaardend begrijpen’. Uiteindelijk kun je iedereen begrijpen als je maar diep genoeg graaft en bereid genoeg bent om aan de hand van de ander mee te lopen in diens leven.

Wat iemand heeft meegemaakt, heeft gevoeld en waarom iemand uiteindelijk een bepaalde keuze heeft gemaakt, dat willen begrijpen, daar ver genoeg in durven gaan en daarin dus voorgaan als pastor. Zonder het te vroeg te doen, omdat je dan weer eisen stelt aan de ander. Het is daarbij essentieel om begrijpen en goedkeuren los te koppelen.

 

Hoe kunnen wij actief bijdragen aan het uitdragen van de idee van een veilige kerk waar mensen op verhaal kunnen komen?

Ik denk dat wij bereid moeten zijn om dat wat vertrouwd voelt als kerk achter ons te laten, om het verhaal en de intentie van kerk te dóen. Er is een diep wantrouwen dat de kerk er uiteindelijk altijd op uit is om zelf te groeien.

Wij moeten zelf kritischer zijn op de kerk dan andere mensen, omdat onze kritiek misschien sterker is en meer hout snijdt en misschien theologisch gezien ook meer gefundeerd is. En als je scherper kunt zijn dan de ander, is er weer ruimte voor gesprek.

Een tweede is dat er een opening is voor vertrouwen, wanneer jijzelf geen voordeel kunt halen uit datgene wat je aanbiedt. Dat is het voordeel van bijvoorbeeld een kunstinstallatie. Ik sta op festivals waar mensen ervan uitgaan en erop vertrouwen dat jij niet iets komt halen, maar iets komt brengen. Mensen moeten actief vragen wie er achter zit, en dan wil ik het er best even over hebben.

Ik weet natuurlijk niet wat de behoefte is in bijvoorbeeld een ziekenhuis. Je kunt plekken installeren waar mensen kunnen doen wat je van ze hoopt, zonder dat jij het zelf ziet. Een biechtboek, een klaagmuur. Faciliteren, niet verzorgen. De zorgbehoefte, die veel geestelijk verzorgers denk ik hebben, kan namelijk ook heel contraproductief werken. De kerk wordt al bekritiseerd om betweterigheid of bedilzucht, dan wordt zorgen zomaar bemoederen en dat helpt niet.

 

Kunnen we dan spreken van een radicaal bij de tijd brengen van de kerkcultuur aan de behoeften van nu?

Ja, en niet alleen over een radicaal bij de tijd brengen aan hedendaagse behoeften, maar ook laten zien dat je de kritiek die er op de kerk is, heel erg serieus neemt. Dat je het gewoon niet meer doet. Pas als mensen echt aandringen dat je voor ze moet zorgen zeggen: ‘Oké, misschien kan ik je wat wijsheid meegeven, want jij moet het doen.’

Filosoof en theoloog Peter Rollins, een van mijn inspirators, zegt: ‘The church needs leaders who refuse to lead.’ Dat gaat heel erg over vandaag: ‘Ik kan jou niet leiden en zo wil ik naast jou zitten.’ En dat is niet eenvoudig.

 

Wat maakt juist dit zo moeilijk?

Het heeft te maken met vertrouwen hebben in mensen. De theatermakers die ik ken lijken meer vertrouwen en genade te tonen aan publiek dan de kerk.

Dominees handelen vaak vanuit een heel krachtig, diep verlangen om te zorgen. Ze willen mensen niet met verwarde gedachten naar huis laten gaan. ‘Wat hebben ze daaraan?’ zou mijn vader zeggen (die ook dominee is). Dat is mooi, maar is niet gauw de onderliggende boodschap: ‘Jullie kunnen dat niet aan’? Je vertrouwt je mensen niet.

Theatermakers kieperen gewoon alles over het publiek uit en dat publiek ziet dan maar. ‘Vond je het moeilijk? Joh, ik ook.’ Je hebt er ook zelf voor gekozen om in het theater te zijn. Dat vertrouwen, ook een vorm van genade, van ruimte, van: we zijn hier samen en we kunnen dit.

 

Waar kunnen we dit vertrouwen dan vinden?

Ik zie het bij Jezus van Nazareth en bij kunstenaars: dat wat er niet mag zijn, dat wat we niet willen zien, aan het licht brengen. En er was een reden dat we het niet konden en niet wilden zien. We dachten dat we het niet aankonden met elkaar.

Ik zie de kunst dat doen, bijvoorbeeld op de planken. Daar confronteren we onszelf met wat we in het echte leven vaak niet onder ogen durven komen.

En dan denk ik: Jezus van Nazareth trekt bedelaars weg bij de poort en zet ze in het midden. Hij zegt: ‘Kijk.’ De menigte wil zo’n bedelaar niet zien, want dat zou betekenen dat zij als samenleving niet goed voor elkaar gezorgd hebben. ‘Het is vast zijn eigen schuld, hij hoort niet bij ons omdat hij zichzelf erbuiten heeft geplaatst.’ Jezus plaatst de outsiders weer in het midden. Ze horen wél bij ons.

Ik denk dat dat de taak is van de kunstenaar en ook van de kerk, om dat wat er niet mag zijn aan het licht te brengen. Zodat het er anders uit kan zien. Dat is de kracht van die MeToo-discussie. Mensen denken: ‘Waarom heb ik dit niet eerder verteld’, ‘Waarom heb ik mezelf hier zo lang schuldig over gevoeld’, ‘Waarom moest er nou weer een beroemdheid zijn die dat doet voordat ik het zelf kan zeggen?’ Omdat het nog niet in het licht stond. Nu het in het licht staat, ziet het er ineens anders uit.

En daar zit ons werk: ervoor zorgen dat het er is.

 

En nu begint het er te zijn. De discussie wordt gevoerd, maar focust zich sterk op de negatieve kant van seksualiteit, op grensoverschrijdend gedrag. Is er nog ruimte voor gezond seksueel gedrag?

Ja, dat is de angst hè. Aan de ene kant wordt dat argument gebruikt door de mensen die er niet aan willen, aan de hele MeToo-discussie niet. Die het niet onder ogen willen zien. Die het terug in het donker willen stoppen en zeggen: ‘Laat het nou in het donker, want in het donker kunnen we spelen.’ Ik denk dat dat absoluut geen recht doet aan de situatie.

Gezien de heftigheid van wat naar bovenkomt, is het in dit geval absoluut noodzakelijk dat het even doorslaat een andere kant op. Dat je dus drie keer na moet denken voordat je fysiek flirt. Dat dat gewoon de tol is die je moet betalen in een samenleving waarin zoveel mis is gegaan. Dat dat een heel klein offer is, vergeleken met de hoeveelheid ellende die is aangedaan.

Dat de wal het schip ook weer gaat keren, daar zijn we nog lang niet. Het is vooral een godswonder dat het totale vanzelfsprekende waarmee bijvoorbeeld sommige regisseurs de grenzen van hun acteurs konden overschrijden, nu volkomen de andere kant op is geslagen. Dat we ons niet meer kunnen voorstellen dat dit gewoon was.

Ik geloof niet in de gouden wegen. Volgens mij lopen wij nooit in evenwicht. Volgens mij bestaat de Bijbel daar ook uit: een koers waarbij je voortdurend gecorrigeerd wordt. Het is niet zo dat je met je hoofd tegen de muur loopt en vervolgens de goede weg vindt. Die goede weg is er niet zomaar. Met open ogen loop je tegen de muur, om daarvan te leren en vervolgens weer ergens anders de mist in te gaan. Zo meanderend loopt onze levensweg. Daarom vind ik die Bijbel zo fascinerend, omdat het gewoon bestaat uit voortdurende kritiek op de manier waarop we de dingen doen. Als je je die allemaal eigen maakt, dan heb je een hoop wijsheid te pakken.

Daarom zullen we ook nu weer tegen een muur aan lopen. Of het dan is dat we uiteindelijk weer kunnen zorgeloos kunnen flirten, of dat het is dat we nog te weinig beseft hebben hoe seksistisch we nog met elkaar omgaan, dat weten we gewoon niet. Dat zal nog duidelijk worden.

——

Tom Lormans MA is geestelijk verzorger en promovendus palliatieve zorg.

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

0 Seksuele grensoverschrijding en seksueel geweld 

Ongewenst seksueel contact kan zich in vele vormen voordoen, zoals seksueel getinte opmerkingen, aanrakingen, seks via een webcam, verkrachting. En in vele verschillende situaties: tussen een kind en een volwassene, een (echt)paar, een dominee en een gemeentelid; vrouwen en mannen kunnen er slachtoffer van zijn, het komt in alle lagen van de samenleving voor. ‘Seksuele grensoverschrijding’ is de overkoepelende term die tegenwoordig meestal voor al deze contacten gebruikt wordt.

Dat ongewenste seksuele grensoverschrijdingen zeer veel voorkomen, heeft in de laatste jaren de MeToo-campagne laten zien. Vrouwen en mannen deelden via sociale media verhalen van seksuele intimidatie en andere vormen van ongewenst seksueel contact. Al veel eerder bleek uit onderzoek dat één op de vier vrouwen in Nederland voor haar zestiende jaar te maken heeft gehad met één of meer ongewenste grensoverschrijdingen.

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

1 Wat is seksuele grensoverschrijding? 

Dat is het duidelijkste te omschrijven aan de hand van het tegendeel:
Gewenst seksueel contact is vrijwillig, met instemming van de betrokkenen, en de betrokkenen zijn gelijkwaardig. Partners kunnen elkaar laten weten en laten blijken dat ze het seksuele contact willen, er wordt geen (lichamelijke of psychische) druk uitgeoefend, niet gemanipuleerd, en het leeftijds- en/of machtsverschil tussen de partners is niet zo groot dat een van de twee een groot overwicht heeft. Voor kinderen en jongeren geldt ook dat het seksuele gedrag bij hun leeftijd en ontwikkeling moet passen.
Als aan een of meer van deze voorwaarden niet is voldaan, is er sprake van seksuele grensoverschrijding.

[klik hier om verder te lezen]

De uitgebreide informatie hiervan is alleen voor PastoraatWijzer Plus gebruikers te lezen. Bekijk mogelijkheden van PastoraatWijzer Plus

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

2 Wat doet seksuele grensoverschrijding met mensen? 

De uitgebreide informatie hiervan is alleen voor PastoraatWijzer Plus gebruikers te lezen. Bekijk mogelijkheden van PastoraatWijzer Plus

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

3 Seksuele grensoverschrijding en onze samenleving 

De uitgebreide informatie hiervan is alleen voor PastoraatWijzer Plus gebruikers te lezen. Bekijk mogelijkheden van PastoraatWijzer Plus

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

5 Deskundigen 

Kerkelijke meldpunten (vaak ook informatie en begeleiding):

  • www.smpr.nl Meldpunt seksueel misbruik in de kerk. SMPR is er voor professionele begeleiding in situaties van seksueel misbruik in een pastorale of gezagsrelatie, zowel van volwassenen als van minderjarigen. De website biedt informatie voor gemeenten en slachtoffers – ook over gemeentebegeleiding en lotgenotendagen.
  • www.meldpuntgrensoverschrijdendgedragrkk.nl
    Meldpunt en eerste opvang seksuele intimidatie/seksueel misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk.
  • meldpuntmisbruik.nl
    Meldpunt seksueel misbruik in pastorale/kerkelijke relaties  van Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt, Christelijk Gereformeerde Kerk, Nederlandse Gereformeerde Kerk, Voortgezette Gereformeerde Kerken Nederland en Hersteld Hervormde Kerk.

 

Informatie, directe hulp, advies, begeleiding, opvang:

  • Centrum Seksueel Geweld  voor directe hulp en specialistische zorg na aanranding of verkrachting
  • vooreenveiligthuis.nl Iedereen die een sterk vermoeden heeft van huiselijk  geweld (waaronder ook seksueel geweld valt) kan advies vragen bij Veilig Thuis. Dat kan zonder de naam van slachtoffer of pleger te noemen. Gaat het om ernstig geweld (het duurt al lang, het is intens, de kans op herhaling is groot, er worden wapens gebruikt of er zijn kinderen als getuige bij betrokken), dan is het verstandig om een melding te doen bij Veilig Thuis. Er wordt dan voor gezorgd dat er hulpverlening en opvang op gang komt voor slachtoffer, getuigen en pleger.
    Telefoon: 0800-2000 (gratis en 24/7 bereikbaar).
  • www.huiselijkgeweld.nl Website van de overheid. Onder ‘ik zoek hulp’ en ‘organisaties’ vindt u een uitgebreid overzicht van adressen per regio. Verder veel informatie: feiten en cijfers, folders, dossiers, publicaties en nieuws. Diverse folders en brochures o.a. voor slachtoffers van partnergeweld, over beroepsgeheim, voor plegers, over kindermishandeling (voor ouders en voor kinderen).
  • www.slachtofferwijzer.nl Informatie over alle mogelijke vormen van hulp na (seksueel) geweld
  • Verbreek de stilte Hulplijn voor slachtoffers van seksueel geweld van Slachtofferhulp Nederland. Tel. 0900-9999-001
  • www.korrelatie.nl Informatie, en advies via telefoon, mail of chat.
  • Wat kun je doen bij seksuele intimidatie op je werk?
  • Seksueelmisbruik.info  Website voor mannen die als jongen te maken hebben gehad met seksueel misbruik.
 Ook hun partners, familie-leden, omstanders en hulpverleners kunnen de informatie en verhalen lezen.

 

Gespecialiseerd op het gebied van godsdienst

www.vpsg.nl Stichting VPSG biedt advies en ondersteuning bij vragen rond seksueel geweld, godsdienst en zingeving. Een luisterend oor via telefoon, mail en gesprek. Op de website ook artikelen, preken, gedichten.

 

Voor christenen

www.ikmeldhet.nl
Reformatorisch meldpunt voor (slachtoffers van) seksueel misbruik.
Het werk van het Reformatorisch Meldpunt is complementair aan het werk van de kerkelijke meldpunten en bestrijkt de terreinen die buiten de opdracht van de kerkelijke meldpunten vallen. Denk hierbij aan seksueel misbruik binnen familierelaties (incest) of in andere vertrouwensrelaties. In tegenstelling tot de kerkelijke meldpunten kan het Reformatorisch Meldpunt geen (kerk)rechtelijke stappen ondernemen en werkt het Meldpunt anoniem.

 

 

www.eenveiligekerk.nl  Deze site is er specifiek voor ambtsdragers, pastoraal werkers en vrijwilligers. Voor hen is dit een informatiebron voor achtergronden, inspiratieverhalen, werkvormen, protocollen en meldpunten over:

  • (Preventie van) seksueel grensoverschrijdend gedrag in pastorale relaties
  • Veiliger kerkelijk jeugd- en jongerenwerk
  • Signaleren en bespreekbaar maken van misbruik

 

www.resister.nl

Stop geweld tegen vrouwen (campagne van Tear)

 

Centraal meldpunt

Meld.nl o.a. voor anoniem melden van seksuele intimidatie.

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

6 Verdieping 

Seksueel geweld

Wat wij kunnen doen. Praktische handreiking voor omstanders bij seksueel misbruik
Sarina Brons- van der Wekken.
Signalering, verschillende situaties, misbruik in kerkelijke context en op school, aangifte en hulpverleningsmogelijkheden.

Verwarrend, schadelijk en heilzaam; vergeving na seksueel misbruik. Alexander Veerman, 2017.
Je kunt dit artikel hier lezen

Samen redden wij het wel
Marthe Link, Narratio, 2014

Trauma en herstel. De gevolgen van geweld – van mishandeling thuis tot politiek geweld.
Judith Lewis Herman, Wereldbibliotheek, 1993.

Luister mij vrij. Begeleiding van slachtoffers van seksueel geweld.
Siny te Nijenhuis, Gooi en Sticht, 2000.

 

Seksueel misbruik en geloof

Een aantal artikelen over seksueel geweld en geloof vindt u op  www.vpsg.nl

Geschonden vertrouwen. Seksueel misbruik in een religieuze context
Ruard Ganzevoort e.a., Tilburg, KSGV, 2013.

En toen was er voor mij niemand meer.
Pastorale handreiking godsdienst en incest. Uitgegeven door de Protestantse Kerk in Nederland in 1999.
Hier te downloaden.

Ongehoord… ongezegd – mannen, seksueel misbruik en geloof. Ruard Ganzevoort.
Te downloaden van www.ruardganzevoort.nl  

Ultieme breuken – ultieme bronnen. De fundamentele relaties tussen seksualiteit, trauma en religie.
R. Ruard Ganzevoort.
Te downloaden van www.ruardganzevoort.nl 

 

Seksueel misbruik in pastorale of gezagsrelaties

Materiaal met informatie, werkvormen voor begeleiding, voor veilig jeugdwerk, diverse (meld)protocollen vindt u op www.veiligekerk.nl en www.smpr.nl

Sigrid Zomer schreef twee boeken over seksueel misbruik in het pastoraat.
Die zijn via haar website te lezen. Op die site ook veel informatie: http://sigridzomer.webs.com

De herder was een huurling
Leny Selles. Boekencentrum, 2001 (alleen tweedehands verkrijgbaar)

Vergeef ons onze schuld, zoals ook wij anderen hun schuld vergeven?
Een feministisch-theologisch onderzoek naar de (on)mogelijkheid van vergeving bij seksueel misbruik in pastorale relaties.
Marie Christine Hansen-Couturier, masterthesis Protestantse Theologische Universiteit, 2017
De tekst van dit onderzoek is te downloaden van de website van de SMPR.

Ik sta erbuiten – maar ik sta wel te kijken
. De relationele dynamiek in geloofsgemeenschappen na seksuele grensoverschrijding in een pastorale relatie vanuit het perspectief van primaire slachtoffers
.
Christiane van den Berg-Seiffert, Boekencentrum, Zoetermeer 2015, ISBN 9023970373
Voor de samenvatting van het boek, klik hier. Op de website van de PThU is het hele boek te downloaden, klik hier.

Geschonden lichaam. Pastorale gids voor gemeenten die geconfronteerd worden met seksueel geweld.
R. Ruard Ganzevoort & Alexander L. Veerman. Zoetermeer: Boekencentrum 2000
Te downloaden van www.ruardganzevoort.nl 

 

Over pastoraat aan daders

Er zijn grenzen! Sex als machtsmisbruik van hulpverleners met hun vrouwelijke cliënten
Peter Rutter, Spectrum, 1990

Iemand valt niet samen met zijn daden.
Handreiking voor het pastoraat 42. Protestantse Kerk in Nederland, 2004
Download

 

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement