Rouw en verlies

0 Waarover mensen kunnen rouwen 

Iedereen maakt verliezen mee in zijn/haar leven. Als pastor, als bezoeker namens de kerk en als medemensen hebben we te maken met mensen die verliezen hebben geleden en daar nog steeds aan lijden.

Door: Irene Stok, diaconaal consulent bij de Protestantse Diaconie Utrecht

Rouw komt voort uit een verlies. Er zijn veel ‘soorten’ verliezen in een mensenleven.

Verlies van mensen
Vaak denken we bij verliezen het eerst aan het overlijden van dierbare mensen. Maar verlies van huisdieren kan ook rouw geven. Dat verlies kan komen door het overlijden van het dier of omdat het ‘weg moet’ omdat iemand er niet meer voor kan zorgen.
Je kunt ook mensen verliezen aan het leven: echtscheiding, ruzie, verwijdering enzovoort.

Materiële verliezen
Er zijn materiële verliezen: woning (door verhuizen of door brand), inkomen, spullen door diefstal enzovoort.
En ook verlies van een kerkgebouw dat gaat sluiten en daarmee het verlies van een gemeente, van contacten.

Verlies van mogelijkheden
Er is verlies van gezondheid en daarmee verlies van mogelijkheden.

Verlies van idealen
En er zijn verliezen van idealen of niet vervulde wensen. Het niet kunnen krijgen van kinderen of vinden van een levenspartner kan ook een verlies zijn. Je hebt het nooit gehad, maar had het wel graag willen hebben en daarmee heb je ook verloren. Daar kunnen mensen een leven lang over rouwen.

 

In het boek Als ouderen rouwen. Oudere mensen helpen bij verlies van Marie-Christine Adriaensen, staan zeven rubrieken met verliezen:

1. Fysiek verlies

verlies van gezondheid
verlies van onafhankelijkheid – in activiteiten van het dagelijks leven
verlies van seksualiteit
verlies van capaciteit – kracht en fysieke mogelijkheden
verlies van mobiliteit

 

2. Psychisch verlies

verlies van controle – onzekerheid, onveiligheid
verlies van autonomie – afhankelijkheid, hulpbehoevendheid, hulpeloosheid
verlies van eigenwaarde
verlies van geborgenheid – begrip van anderen
verlies van idealen – wensen, verwachtingen, motivatie

 

3. Sociaal verlies

verlies van engagement – productiviteit, succes, prestige
verlies van saamhorigheid – tot een groep behoren
verlies van rolpatronen – sociaal, maatschappelijk
verlies van contacten
verlies van vrienden – collega’s, kennissen, verwanten

 

4. Spiritueel verlies

verlies van objectieven -zelfverwezenlijking
verlies van perspectieven – toekomstige realisaties
verlies van zelfbeeld – waardering, respect
verlies van betekenis – zingeving
verlies van waarden

 

5. Cognitief verlies

verlies van communicatie – moeilijkheden om zich te uiten
verlies van geheugen – korte termijn, lange termijn, gebeurtenissen
verlies van memorie – verwarring
verlies van denken – problemen oplossen, abstracties maken
verlies van leervermogen

 

6. Praktisch verlies

verlies van middelen – financieel, goederen
verlies van vaardigheden
verlies van huisvesting – woning, woonomgeving
verlies van bezigheden – activiteiten, hobby’s
verlies van mobiliteit

 

7. Persoonlijk verlies

onverwerkt verlies (vernederingen, verdringing)
verlies van activiteiten – beroepsbezigheden, hobby’s
verlies van gezin en familie (door de dood)
verlies van interesse – behoefte, belangen, motivatie
verlies van ambitie

 

Primaire en secundaire rouw

Een verlies kan nog een ander verlies tot gevolg hebben. En dan is er dubbele rouw. Bijvoorbeeld iemand verliest haar man. Dat is het eerste verlies, het primaire verlies. Doordat ze zelf geen auto kan rijden (dat deed haar man) is ze nu niet meer zo mobiel en kan minder vaak naar mensen toe. Daardoor verliest ze contacten. Dat verlies is secundair.
Of: iemand verliest werk, een dagbesteding, en daarmee contact met collega’s en inkomen.
Eén gebeurtenis kan dus meer rouw geven.

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

1 Wat is rouw? 

Dat mensen met verliezen te maken hebben is onderdeel van het leven; de kunst/de uitdaging/opdracht is hoe je er mee om gaat.

Rouw is de andere zijde van liefde.

Verlies is niet iets wat we moeten oplossen, het maakt deel uit van ons leven.

Circa 90% van de mensen kan met verlies omgaan, weet (goed) te rouwen; maar een klein deel heeft problemen met rouwen.

Een echt ‘probleem’ kan zijn wat de omgeving rouwenden ‘voorschrijft’: is het nou nog niet over, loop je daar nog steeds mee?Bijvoorbeeld wat iemand zei in een tv-programma: ‘Pa is nu al een half jaar dood, die foto kan je nu wel weghalen en op zoek gaan naar een ander.’
Ieder mens heeft een eigen rouwproces. Denk aan Rachel (Matteüs 2 vers 18): Troost me niet! Mag ik alsjeblieft ‘even’ rouwen en verdriet hebben! En dat ‘even’ is voor ieder mens anders.

 

Wie ouders verliest, verliest het verleden
Wie een partner verliest, verliest het heden
Wie een kind verliest, verliest de toekomst

Wie ouders verliest, heet een wees
Wie een partner verliest heet weduwe of weduwnaar
Voor ouders die een kind hebben verloren, is geen naam

 

Rouw heeft met drie zaken te maken:

1 Impact:
Het ene verlies heeft meer gevolgen dan het andere. Of het is veel heftiger (al is het natuurlijk niet de bedoeling om verliezen met elkaar te vergelijken). En de personen die iets of iemand verliezen verschillen.

Voorbeelden:

  • Emigratie vanwege de liefde/een wereldbaan. Of: moeten vluchten omdat je huis er niet meer is.
  • Oma van 93 slaapt rustig in. Of: je broer en schoonzus komen met hun kinderen om bij de MH17-ramp.
  • Natuurlijke dood. Of: zelfmoord.
  • Werk verliezen door een reorganisatie samen met veel collega’s. Of: weggepest worden of de veranderingen op het werk niet bij kunnen benen.

2 Coping:
de manier waarop mensen met problemen/situaties omgaan.
Voorbeeld: openstaan voor hulp; kunnen praten over het verlies. Of: werken/doen om zo het verlies te verwerken.

3 Support:
de steun die er is
Voorbeeld: wel of geen netwerk van mensen om je heen hebben.

 

Tekst: Irene Stok, diaconaal consulent bij de Protestantse Diaconie Utrecht

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

2 Rouwproces 

Er zijn verschillende theorieën over rouwen. Rouwverwerking wordt vaak gezien als een proces met verschillende fasen die je doorloopt, met een begin… en een eind. Maar moet rouw ooit helemaal over zijn? Tegenwoordig gaat men er meer van uit dat je een verlies met je meeneemt. Het raakt verweven met je levensverhaal.

 

De vijf fasen van Kübler-Ross
De Zwitserse psychiater Elisabeth Kübler-Ross heeft onderzoek gedaan bij mensen die stervende waren en daar heeft ze vijf fasen ontdekt. Deze fasen worden ook toegepast op mensen in de rouw.

Later is er kritiek op haar fasen gekomen. Kübler-Ross was arts en artsen gaan vaak uit van genezen: ‘het gaat over’. Vanuit dat idee zou ze ook die fasen ontwikkeld hebben. Extreem gezegd: we hebben het er niet meer over, dan hoef je ook niet meer verdrietig te zijn. Overledenen kunnen zo doodgezwegen worden. Zoals gezegd is het de vraag of rouw ‘over’ gaat.
Een ander punt van kritiek is dat mensen dachten dat ze die fasen door moesten gaan, in de volgorde zoals Kübler-Ross ze heeft beschreven en dat er een periode, een afgebakende tijd, bij iedere fase zou horen. Zoals gezegd, rouwt iedereen op zijn/haar eigen manier. Kübler-Ross geeft zelf ook aan dat het niet zo star geldt. De fasen kunnen ook door elkaar heen lopen. Vergelijk het met de ontwikkeling van een kind: sommige kinderen praten eerder en anderen lopen eerder. Niet ieder kind houdt zich aan de boekjes! En mensen in de rouw ook niet.

Voor wie nieuwsgierig is naar de vijf fasen van Kübler-Ross staan ze hier kort omschreven:
ToolsHero: Vijf fasen van Elisabeth Kübler-Ross 

 

Verhalen vertellen over verlies en verlies ‘herdefiniëren’
Tegenwoordig gaat men er meer van uit dat een verlies verweven raakt met jouw leven, jouw levensverhaal. Je neemt het verlies met je mee. Hoe je het met je meeneemt, verandert gedurende je leven, maar het blijft bestaan.
Hoe het verlies verweven wordt, heeft te maken met het vertellen van je levensverhaal.Verhalen vertellen, over je verlies praten, is van belang. Je brengt de overledene, het verlies weer in herinnering. Je plaatst het verlies, degene die je verloren bent, in jouw levensverhaal.
Dat is niet statisch: een plek geven en klaar. Het verlies verandert steeds door je verhaal weer (en opnieuw en opnieuw) te vertellen aan een ander. Door het vertellen ontstaat er reflectie, herdefiniëren.

Verlies gaat dus nooit (helemaal) over, we leren ermee te leven – of niet.

 

Andere beelden: labyrint en wenteltrap

Labyrint

Wim ter Horst heeft het boek Over troosten en verdriet geschreven en hij gebruikt het beeld van het labyrint.
Als je door een labyrint loopt, kun je denken dat je bijna bij het ‘eindpunt’ bent maar dan buigt je weg weer af.
Dat ervaren rouwenden ook: je denkt dat het wel weer gaat. Je hebt het gevoel dat je je leven weer op de rails hebt en dan opeens… ben je terug bij af.

Labyrint op Iona

Labyrint op Iona, Schotland (foto: Irene Stok)

 

Wenteltrap

Een ander beeld is dat van de wenteltrap. Dat beeld is vooral toepasselijk bij terugkerende data, zoals de verjaardag en overlijdensdatum, kerstdagen. Op zo’n dag kunnen mensen een verlies en alle emoties opnieuw beleven. Toch ben je verder dan je eerst was: je beziet het nu uit een ander perspectief.
Vaak denken mensen: Als het eerste jaar maar voorbij is, dan heb ik alles een keer meegemaakt zonder die ander, zonder dat verlies. Er zijn mensen in de omgeving van de rouwende die denken dat het rouwen na een jaar wel klaar en over moet zijn.
Er zijn ook mensen in de rouw die aangeven dat het tweede jaar zwaarder is. Ze realiseren zich dan dat die ander echt niet meer terug komt, dat ze echt niet meer terug kunnen naar hun oude huis, dat ze altijd in de rolstoel zullen blijven zitten

 

Tekst: Irene Stok, diaconaal consulent bij de Protestantse Diaconie Utrecht

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

3 Duaal rouwmodel: rouwen heeft twee richtingen 

Een nieuw ‘model’ over rouwen is het duaal rouwmodel.
Rouwen heeft twee richtingen: het verleden en de toekomst.

Dit is het makkelijkst te illustreren aan de hand van een roeiboot met twee spanen.

De ene roeispaan is verliesgericht. Mensen zijn bezig met het verlies. Ze zijn gericht op het verleden.
Ze denken terug aan hoe het was voor het verlies, aan het afscheid (bij een overlijden).
Ze kunnen herinneringen ophalen aan diegene/datgene wat ze verloren zijn of hebben.
Ze kunnen daarover praten. Er is verlangen en gemis. Er is een tijd om kleren en persoonlijke spullen één voor één door je handen te laten gaan en opruimen.
Mensen kunnen bepaalde gewoontes en tradities vasthouden en ‘vieren of gedenken’.
Het toelaten van verdriet kan zorgen voor gevoelens van boosheid, angst, schuld of wanhoop.
Mensen kunnen iets doen: foto’s ophangen, een kaarsje branden en het graf bezoeken. Maar ook het huis gaan soppen, de tuin omspitten of hele stukken gaan fietsen.

 

De andere roeispaan is herstelgericht, gericht op de toekomst.
Dat gaat over verder gaan, je leven herinrichten na het verlies dat op je weg kwam.
Het gaat over dingen die je eerst samen deed en nu alleen doet.  Over weer naar school of aan het werk gaan. Dus de draad van je leven oppakken, ook al is dat niet gemakkelijk.
Maar ook nieuwe mensen en andere bezigheden zoeken.

Mensen leren leven met het gemis en weten dat het niet meer wordt als vroeger. Voorbeelden:

  • je blijft de gescheiden vrouw met een uitkering en financiële problemen; hoe ga je nu je leven inrichten?
  • je kunt nooit meer terug naar het land vanwaar je bent gevlucht; hoe ga je hier leven met de herinneringen aan de plek waar je vandaan komt?
  • door je ziekte kun je niet meer wat je eerder kon; wat kan anders, wat kan niet meer en hoe ga je nu leven?

 

‘Roeien met de riemen die je hebt.’

 

Je stapt als rouwende in een roeiboot die schommelt. Waar ga je zitten? Welke roeispaan pak je eerst, hoe zorg je dat de boot niet omvalt? Wil je wel echt vooruit? Of ben je zo aangeslagen dat je dat niet weet?
Misschien wil je in je hart wel dood; vraag je je af wat je leven voor zin heeft nu je partner niet meer leeft of weg is gegaan, nu je geen werk meer hebt, nu je niet meer die gezonde sterke persoon bent, die je altijd was.
De toekomst kan een groot dreigend beangstigend zwart gat zijn. Wil je wel weer naar werk gaan zoeken? Heeft het leven nog wel zin als je in een rolstoel zit? Wil je je wel verdiepen in de cultuur van dat nieuwe land? Wil je op zoek naar een andere kerkelijke gemeente nu jouw kerkgebouw gesloten is?

Iedereen die te maken krijgt met een betekenisvol verlies komt in onrustig water, onbekend vaarwater terecht. Je raakt vaste grond kwijt en het vraagt kracht en energie om de boot alleen al in evenwicht te houden. Soms vraagt die ene kant meer aandacht, soms die andere kant. Je kunt best een tijdlang met één roeispaan roeien, zodat je rondjes draait. Maar niet voor lang.

Als mensen op de lange duur alleen maar met één roeispaan roeien, dan komen ze niet echt vooruit. Dan kan er sprake zijn van verstoorde rouw en is eventueel therapie nodig. Dat is het geval als het gedrag lang duurt en ontwrichtend werkt.

Voorbeelden:

  • Een vrouw die 10 jaar na het overlijden van haar partner nog steeds de tafel dekt voor twee.
  • Een man die iedere dag naar het graf van zijn vrouw ‘moet’.
  • Een vrouw die niet mag/kan praten over haar doodgeboren kind.
  • Iemand met lichamelijke pijnen sinds een verlies, zonder medische oorzaak.
  • Gescheiden persoon die al 15 jaar wacht tot de ex-partner terugkomt.
  • Ouders die blijven wachten op een kind dat met ruzie is weggegaan en het contact heeft verbroken.
  • Iemand die totaal niet rouwt.
  • Een vrouw die een doodgeboren kind kreeg, dat meteen bij haar is weggehaald en waarvan ze niet weet waar het begraven is. (En die het advies krijgt maar gauw weer zwanger te worden.)

Voor mensen in zulke situaties is professionele hulp nodig.

 

Tekst: Irene  Stok, diaconaal consulent bij de Protestantse Diaconie Utrecht

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

4 Wat kun je doen? Wat kun je beter niet doen? 

Vooraf: Steun geven aan iemand die rouwt is niet gemakkelijk. Er zijn ook geen gouden regels voor. Het belangrijkste is er gewoon te zijn voor deze persoon. Bied een luisterend oor en warmte aan. Laat de persoon weten dat je hem/haar wilt steunen op welke manier ook.

Wat kun je doen?

  • Luisteren, luisteren en blijven luisteren.
    Het herhalen van het verhaal kan de persoon in rouw helpen bij het rouwproces en het accepteren van de dood of het verlies. Iedere keer dat hij/zij het verhaal vertelt, kan de pijn minder worden. Denk hierbij ook aan het Engelse woord ‘re-member’ dat herinneren betekent. Letterlijk betekent het ‘weer lid worden’. Door over iemand te praten, is iemand weer aanwezig. Dat kan troostend zijn.
    En vertellen helpt om het gebeuren een plek te geven in het levensverhaal van mensen.

En als ik doodga, huil maar niet
Ik ben niet echt dood
moet je weten
‘t Is het verlangen
dat ik achterliet
Dood ben ik pas
als jij dat bent vergeten

Bram Vermeulen

  • Trouw blijven komen en luisteren of samen in stilte zitten als iemand niet kan praten.
    Je kunt ook heel veel steun bieden door er gewoon te zijn, zelfs in stilte. Wanneer je niets weet om te zeggen, kun je een schouderklopje geven, een kneepje in iemands hand, of wanneer je aanvoelt dat dit kan, kun je iemand een knuffel geven.
  • Benoem wat je ziet, zonder oordeel, maar om de ander uit te nodigen te vertellen. Bijvoorbeeld: ‘Ik zie dat je een foto hebt neergezet.’ of ‘Ik zie dat de auto weg is.’
  • Stel open vragen: Hoe gaat het? Wat betekent dit voor jou/u?
    Open vragen zijn ook belangrijk bij verloren idealen. Aan iemand zonder kinderen kun je vragen: ‘U heeft geen kinderen. Hoe is dat voor u?’ Dat is beter dan: ‘Vindt u het erg om geen kinderen te hebben?’
  • Wanneer er ruimte voor lijkt te zijn, stel vragen zodat de persoon in rouw ruimte voelt om het verlies te bespreken. Dit kun je al doen door de simpele vraag te stellen ‘Vind je het fijn om er even over te praten?’
  • Accepteer en respecteer alle gevoelens. Laat de rouwende persoon weten dat huilen geen probleem is, dat boos worden kan en dat instorten normaal is. Probeer geen discussie aan te gaan over de gevoelens van de rouwende persoon, hij of zij moet het gevoel krijgen dat het mogelijk is om open met je te praten, zonder angst om bekritiseerd te worden.
  • Bied steun en bevestiging, zonder het verlies te bagatelliseren. Vertel de persoon in rouw dat wat hij/zij voelt, passend is bij de situatie, dat de eigen manier goed is. Er is geen recept voor rouw.
  • Kijk of mensen beide ‘roeispanen’ (zie hierboven over ‘verhalen vertellen over verlies’ en het ‘duaal rouwmodel’) gebruiken. Als iemand alleen over vroeger praat, vraag dan ook eens naar plannen voor de toekomst. Als iemand het alleen maar over de toekomst heeft, vraag ook eens hoe het vroeger was.
  • Blijf contact zoeken, ook na een lange tijd. Kom langs, stuur een kaart, of bel eens op.
  • Blijf steun geven op belangrijke dagen. Sommige dagen van het jaar zijn nu eenmaal nog moeilijker; feestdagen bijvoorbeeld, maar natuurlijk kunnen ook verjaardagen van de overleden persoon erin hakken. Stuur een kaart op die dag, ga langs, of zoek op een andere manier contact. Je steun zal zeker op die dagen extra nodig zijn (en gewaardeerd worden).
    Maar realiseer je ook dat sommige mensen niets met data hebben. En er zijn mensen voor wie de feestdagen niet bijzonder moeilijk zijn. Stel dus open vragen: ‘Hoe is het nu in deze decembermaand voor jou?’ ‘Het is een jaar geleden dat je ziek werd – hoe gaat het nu met je?’
  • Realiseer je dat mensen een levenslange relatie met broers en zussen hebben, meestal langer dan die met ouders, partner of kinderen. Vraag bij een overlijden van een broer of zus wat hij of zij betekend heeft voor degene die achterblijft. Of vraag: ‘Hoe was jullie relatie?’ Aan de hand van het antwoord kun je verder vragen. Vraag ook eens hoe het vroeger thuis was. Soms kunnen mensen dan herinneringen ophalen en vinden ze het prettig om die te vertellen.
  • Als iemand een partner verloren is, kan het moeilijk zijn om de eerste keer na de uitvaart, weer (alleen!) naar de kerk te gaan. Stel voor dat je iemand ophaalt, dat je samen gaat. Of wacht iemand bij de deur van de kerk op en vraag of je naast hem of haar zal komen zitten.
  • Overweeg of je als kerk een rouwgroep wilt oprichten. (Daar is veel informatie over.)

 

Wat kun je beter niet doen?

  • Wees voorzichtig met troosten. Een opmerking als: ‘U heeft toch nog twee kinderen’, bij het overlijden van een kind, is heel pijnlijk. Iemand heeft verdriet om het verlies van dat kind en andere kinderen kunnen (en hoeven!) dat niet goed te maken.
  • Vermijd ook troost als: ‘Het is onderdeel van het plan van God.’ Deze zin kan mensen boos maken en roept vaak de reactie op: ‘Welk plan? Niemand heeft mij van te voren iets over dit plan verteld.’
  • Vul niet in hoe het voor iemand voelt en vertel niet dat je weet hoe het voelt, ook al heb je iets vergelijkbaars mee gemaakt.
    Verdriet is niet met verdriet te vergelijken, en iedereen ervaart rouw en verlies op zijn/haar eigen manier.
    Bovendien kunnen mensen verwarde gevoelens hebben: ‘Ik mis mijn man, maar voor hem ben ik blij dat het afgelopen is.’
  • Schrik niet wanneer de overleden persoon ter sprake komt.
  • Begin geen zinnen met ‘Jij moet…’ Wanneer iemand in de rouw is, kan dit heel hard over komen. En dat is niet wat je wilt. Steunen houdt niet in dat je jouw mening oplegt aan een ander.
  • Wees voorzichtig met opmerkingen over na de dood: ‘Hij of zij is nu op een betere plek.’ De rouwende persoon deelt jouw geloof misschien niet. Het kan soms beter zijn om je eigen geloofsovertuigingen voor jezelf te houden. Probeer er achter te komen wat de geloofsovertuiging van de ander is en ga daarover in gesprek.

 

Tekst: Irene Stok, diaconaal consulent bij de Protestantse Diaconie Utrecht

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

5 Suggesties voor teksten om met mensen te lezen 

Gedichten, een verhaal, gebeden, bijbelteksten.

Je kunt een tekst ook afdrukken op een (gekleurd) stukje papier en achterlaten nadat je hem hebt voorgelezen. Dan kunnen mensen de tekst nog eens nalezen.

 

Gedichten

Kom niet wenen

Kom niet wenen aan mijn graf,
al heb je verdriet.

Dit is geen slaap, ik ben er niet.

Ik ben de wind die waait in de verte,
ik ben de diamant die glinstert in de sneeuw.

Ik ben de regenboog boven het rijpe graan,
ik ben de zachte najaarsregen.

Ik ben de vlinder die boven je rondcirkelt,
als je op het gras ligt op een zomer ochtend.

Ik ben de sterren die ‘s nachts aan de hemel staan.

Dus huil niet aan mijn graf, ondanks je nood.

Ik ben hier niet, ik ben niet dood.

(Waarschijnlijk van Mary Elizabeth Frye)

 

Voor een dag van morgen

Hans Andreus

 

Testament

Bram Vermeulen

 

Wanneer ik sterf

Elisabeth Kubler-Ross

 

Voor een vriend

Toon Hermans

 

De brug

Toine Lacet

 

De gestorvene

Ida Gerhardt

 

Mijn man

Willem Wilmink

 

Huil niet om mij

Henri Kerckhoffs

 

Hoe lang is het nu geleden

Gerry Odijk

 

Ontslagen

Ik voel me opgebrand
Afgetobd en uitgeblust
Twijfelend aan mijzelf
In mijn lijf voel ik geen rust
Drie maand geleden
Heeft ontslag zich aangediend
Nu krijg ik de reactie
Zoals bij velen niet verdiend
Zoekend naar de juiste job
Een baan die mij het beste past
Gevoel van onzekerheid
Drukt op m’n schouders als een loden last
Het gevoel niet meer te voldoen
In deze hectische maatschappij
Ondermijnd zelfvertrouwen
Eens keert het tij zich ook voor mij.

onbekend

 

 

Ik mis alles zo

mijn ouders zijn gescheiden
en laten ons de kinderen maar lijden
ik mis alles om me heen
ik voel me als een steen
die er maar achter aan huppelt
en niemand die me vast pakt en knuffelt
ik mis m’n oude buurt m’n oude huis
ik voel me zo klein zo klein als een muis
niemand die me snapt
als een boom werd alles gekapt
ik mis m’n broertje dat bij me vader woont
niemand die me loont
m’n moeder m’n vader allebei een nieuwe liefde
en wij mochten weer is niet kiezen
ik mis m’n oude vrienden van toen
als ik ze zie geef ik ze een dikke zoen

onbekend

 

voor een overleden hond

Als puppy van acht weken kwam je bij ons in huis
en je voelde je meteen thuis.
Je kon zo trouw waken; die taak nam je hoog,
want je verloor ons geen seconde uit het oog.
Maar je was meer dan een geboren wachter,
je had nog een andere kant, veel zachter.

Ook in tijden van verdriet was jij een kameraad
en je troostende kop op onze knie gaf veel baat.
Met je trouwe hondenogen verdreef je onze pijn
en je opbeurende likjes mochten er ook zijn.
Wat konden we toch fijn met je dollen
en wat moesten we lachen als je in het gras lag te rollen.
Met alle vier je poten trappelde je dan in de lucht,
het was echt een dolkomische klucht.

Dan de vele wandelingen, met jou aan onze zij,
wat maakten die ons, steeds opnieuw, toch weer blij.

Nu bijna twaalf jaar later ben je er niet meer,
wat doet dat onbegrijpelijk zeer.
Ik zie een lege mand en je riem doelloos aan de kapstok hangen,
die aanblik alleen al en de tranen lopen over m’n wangen.
Vele mooie jaren heb je ons gegeven, daarom zullen we je nooit vergeten.
Wij hopen dat je over ons blijft waken, als een veilig en lichtend baken.

Rust in vrede, trouwe kameraad.

onbekend

 

Wat leven is…

Je bent belazerd
door je eigen lijf
dat je zo gezond dacht
als je geest is.

Radeloos van angst
besef je opeens
wat leven is,

zie je de dingen
om je heen als nieuw
zoals ze werkelijk zijn.

Ik wou met jou
dat daarin God schuilt
die je behoedt

onbekend

 

Verhaal

Verhaal over de drie bomen van Evert Landwaart.

 

Gebeden

Als U ver weg lijkt

Schepper van hemel en aarde
soms zijn onze dagen
als een nacht zonder uitzicht
en als dreigende golven
die ons overspoelen.
U lijkt dan zo ver weg
en angst doet ons bidden:
‘God, waarom hebt U ons verlaten!”
Vergeef ons
als we geen vertrouwen hebben.
Schenk ons de vaste overtuiging
dat U ons nooit verlaat
en dat U er bent
voor ieder levend wezen.
Moge de geestkracht
van de Heer Jezus
ons steeds overeind houden.
Vandaag en alle dagen.

John Bougie

 

Zoals ik ben

Bij jou, Heer, kan ik komen
zonder een masker op te zetten
of een rol te moeten spelen.
Ik kan helemaal mezelf zijn.

Als ik bij jou ben
hoef ik me
niet te verontschuldigen,
niet te verdedigen,
niet te bewijzen.

Doordat jij mij aanvaardt
zoals ik ben
hoef ik me niet
in een keurslijf te persen
en kan ik mezelf leren zien
zoals ik ben.

Naar Antoine de Saint-Exupéry

 

Wees bij ons

God, Almachtige,
heb oog voor uw mens,
heb hart voor wat ons overkomt,
nu een storm raast over ons leven,
nu we angstig zijn
voor de toekomst.
Waar bent U, God?

Wees aanwezig
bij ons verdriet,
bij onze pijn,
bij onze zorgen.
U bent niet in de storm,
U bent niet in de aardbeving,
U bent niet in het vuur.
Wees met ons,
kom over ons
in het suizen van een zachte bries.
Geef ons vertrouwen
in de dingen die komen gaan.
Dat vragen we U,
onze God in tijd en eeuwigheid.

Gab Lansbergen

  

De hand van een vriend

Je dag moge goed zijn
en je nacht genadig;
de hand van een vriend
moge je vasthouden
je zegenen en troosten;
en God zelf
moge je hart vervullen
met vrede en vreugde.

Keltische zegenwens

 

Bijbelteksten

Je kunt iemand vragen of hij/zij het op prijs stelt als je een stukje uit de Bijbel leest.
Maar wat zal je lezen? Vraag eens aan de ander wat hij/zij mooi vindt. Misschien krijg je als antwoord: onze trouwtekst. Of: de tekst van de uitvaart. Of: een psalm, dat vind ik mooi.

Hieronder staan wat suggesties en dat is zeker geen compleet overzicht. Je kunt het zelf aanvullen.

Realiseer je dat sommige mensen niet getroost willen (kunnen!) worden en dan kan een troostende tekst niet passen.

 

Tekstselectie: Irene Stok, diaconaal consulent bij de Protestantse Diaconie Utrecht

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

6 Meer lezen 

Door: Irene Stok, diaconaal consulent bij de Protestantse Diaconie Utrecht

Er is heel veel geschreven over rouw en over verlies.
In de lijst hieronder een selectie, (bijna helemaal) gebaseerd op boeken die ik ken.
Op de website www.landelijksteunpuntrouw.nl staan veel titels gerubriceerd naar thema, bijvoorbeeld ouderen, kinderen, zelfdoding, verlies van een (klein)kind, verlies van een kind rondom de geboorte.

Titels met een * zijn alleen nog tweedehands en/of als e-book te krijgen.

 

Rouw algemeen

W. ter Horst, Over troosten en verdriet: Troost zoeken en bieden, Kok, Utrecht, 2016 (12e druk).

Elisabeth Kübler-Ross, Lessen voor levenden; gesprekken met stervendenAmbo, Amsterdam, 2015 (32e druk).

H.S. Kushner, Als het kwaad goede mensen treft, Ten Have, Utrecht, 2011 (32e druk).

Johan Maes en Hariëtte Modderman (red.) Handboek Rouw, Rouwbegeleiding, Rouwtherapie. Tussen presentie en interventie, Witsand Uitgevers, 2014.

Jos Brink en Gijs Scholten van Aschat, Rouw op je dak. Verder leven na de dood van een dierbare, Lannoo, Arnhem, 2007.

Manu Keirse, Vingerafdruk van verdriet, Lannoo, 2012 (25e druk) – en vele andere boeken over rouw en verlies.

Gebedenboekje – In stilte gezegd, uitgave van ‘In Uw Midden’, Maastricht, zonder jaartal.

Christiane Berkvens-Stevelinck,  Vrije rituelen, vorm geven aan het leven, Meinema, Zoetermeer, 2007.

Ruard Ganzevoort, Omgaan met verlies, Kampen, 1996. Ook te downloaden.

*Anne van der Meiden, In de dood kun je niet wonen, Meinema, Zoetermeer, 2012.

 

Verlies van een ouder
* Mieke Ankersmid, Verlaat verdriet. Uitgeverij Ankersmid, Berg en Dal, 2002.

Daan Westerink, Leven zonder ouders. Het definitieve einde van het kind-zijn. Ten Have, Utrecht, 2011 (4e druk)

 

Rouwen bij ouderen
Marie-Christine Adriaensen, Als ouderen rouwen. Oudere mensen helpen bij verlies. Lannoo, 2005.

*Huub Buijssen en A.R.M. Polspoel, Verstoorde rouw bij ouderen. Signalering en hulpverlening. Baarn, 2000.

 

Verlies van een partner

Carel ter Linden. Een land waar je de weg niet kent. Omgaan met rouwenden. Een handreiking voor wie in zijn omgeving te maken heeft met mensen in rouw, Boekencentrum, Zoetermeer, 1995.

 

Rouwen om broer of zus

Minke Weggemans, Als je een broer of zus verliest, Kok, Utrecht, 2015.

*Minke Weggemans, Broederziel alleen. De dood van een broer of zus een plaats geven. Kok, Kampen, 2005

*Minke Weggemans, Rouw in de zijlijn. Verhalen van zussen over verlies van een broer of zus. Kok, Kampen, 2008

*Minke Weggemans, Broers rouwen ook: Verhalen van broers over verlies van een broer of zus. Kok, Kampen, 2009

*Corien van Zweden,  De kunst van het rouwen. Een persoonlijke geschiedenis. L.J. Veen, Amsterdam, 2008

 

 

 

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

Na zo lang nog? Pastorale zorg voor volwassenen met jong ouderverlies 

Als je als kind je vader of moeder verliest door overlijden, is dat veel te groot om te bevatten. Het is begrijpelijk dat tientallen jaren later de gevolgen nog voelbaar zijn. Welke pastorale zorg is nodig voor volwassenen met jong ouderverlies?

Dit artikel verscheen ook in het Ouderlingenblad  (nr 1092, mei 2018)

Door: Henrike Dankers

De uitgebreide informatie hiervan is alleen voor PastoraatWijzer Plus gebruikers te lezen. Bekijk mogelijkheden van PastoraatWijzer Plus

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement

Verdriet is een werkwoord 

Omgaan met verdriet van jezelf en van anderen.

De uitgebreide informatie hiervan is alleen voor PastoraatWijzer Plus gebruikers te lezen. Bekijk mogelijkheden van PastoraatWijzer Plus

Met PastoraatWijzer Plus kun je notities toevoegen en favorieten bewaren. Bekijk de voordelen van het Plusabonnement